Tazminat hukuku; haksız fiil, sözleşmeye aykırılık veya sebepsiz zenginleşme gibi hukuka aykırı durumlar nedeniyle ortaya çıkan maddi ya da manevi zararların, kusur ve illiyet bağı esas alınarak zarar verenden karşılanmasını amaçlayan, bireyin kişilik değerlerini, malvarlığını ve hukuki güvenliğini koruyan bir özel hukuk alanıdır. Yargı mercileri bu alanı hakkaniyet, ölçülülük ve hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde uygular.
Tazminat Sisteminin Dayanakları
Tazminat hukuku, özel hukuk düzeni içinde zarar görenin kaybının giderilmesine odaklanır ve hukuk düzeninin bütünlük içinde işlemesine katkı verir. Başlıca dayanaklar:
- Haksız fiil sorumluluğu: Hukuka aykırı ve kusurlu davranışla başkasına zarar verilmesi.
- Sözleşmeye aykırılık: Borcun hiç ifa edilmemesi, geç veya ayıplı ifa nedeniyle zarar doğması.
- Sebepsiz zenginleşme: Geçerli bir hukuki neden olmaksızın birinin zenginleşip diğerinin yoksullaşması.
“Zarar” Kavramı ve Türleri
Zarar, kişinin malvarlığında eksilme ya da kişilik değerlerinde (onur, itibar, beden bütünlüğü, özel hayat) ihlal şeklinde ortaya çıkar.
- Maddi zarar: Tedavi ve bakım giderleri, kazanç kaybı, iş gücü kaybı, destekten yoksun kalma vb. ekonomik kayıplar üzerinden hesaplanır.
- Manevi zarar: Kişilik haklarına yönelik saldırıların yarattığı elem ve üzüntünün telafisine yöneliktir.
Örnek: Bir trafik kazasında mağdur, hem maddi (tedavi/gelir kaybı) hem manevi tazminat isteyebilir.
Her Zarar Tazmin Edilir mi?
Hayır. Tazminat sorumluluğu için genellikle şu unsurlar birlikte aranır:
- Hukuka aykırılık
- Kusur (istisnai hallerde kusursuz sorumluluk düzenleri olabilir)
- Zarar
- İlliyet bağı (zararın, fiilin uygun sonucu olması)
Bu koşullar sağlanmadıkça tazminata hükmedilmez. Ayrıca zarar görenin zararı azaltma yükümlülüğü vardır; makul önlemleri almayan kişinin tazminat miktarı sınırlanabilir.
Hakimin Takdiri ve İlkeler
Mahkeme; olayın oluş biçimi, kusur oranları, tarafların sosyal-ekonomik durumları ve delil durumunu gözeterek hakkaniyete uygun bir tazminata karar verir. İçtihatlarda öne çıkan prensipler:
- Orantılılık: Tazminat, uğranılan zararla ne eksik ne fazla olacak şekilde belirlenmelidir.
- Manevi tazminatın niteliği: Caydırma/teselli işlevi vardır; “sembolik” kalmayacak ama zenginleşmeye de yol açmayacak ölçüde olmalıdır.
- Hak ve özgürlüklerle bağlantı: Tazminat hakkı; adil yargılanma, mülkiyet ve özel hayata saygı gibi haklarla yakından ilişkilidir.
Uygulama Alanlarına Örnekler
- Trafik ve iş kazaları, tıbbi uygulama hataları (malpraktis)
- Hakaret, iftira, kişilik haklarına saldırı, dijital mecralarda itibar ihlalleri
- Haksız gözaltı/tutuklama nedeniyle zarar
- Sözleşmeden doğan (ayıplı/gecikmiş ifa vb.) zararlar
- Ticari itibarın zedelenmesi, haksız rekabet
- Sebepsiz zenginleşme kaynaklı iade yükümlülükleri
Her dosyada delillerin toplanması (raporlar, faturalar, kayıtlar, tanıklar) ve illiyet bağının kurulması kritik önemdedir.
Manevi Tazminat Nasıl Ölçülür?
Manevi zararın parasal karşılığı kesin bir formülle belirlenmez. Hâkim; olayın ağırlığı, kalıcı etkiler, tarafların konumu, kamuya yansıma düzeyi gibi ölçütleri dikkate alarak ölçülülük ve yerindelik ilkeleriyle takdirde bulunur.
Haksız Fiilin Üç Ayağı
Kusur – Zarar – İlliyet üçlüsü genellikle tazminatın omurgasıdır. Bunlardan biri yoksa sorumluluk doğmaz. Bazı alanlarda (ör. tehlike sorumluluğu) kusursuz sorumluluk halleri de mevcuttur; yine de illiyet bağının kurulması gerekir.
Zamanaşımı
Tazminat taleplerinde zamanaşımı, talep türüne göre değişir. Genel çerçeve:
- Haksız fiil: Zarar görenin zararı ve faili öğrendiği tarihten itibaren 2 yıl, her hâlükârda 10 yıl (suç teşkil eden hallerde ceza zamanaşımı daha uzun ise o süre uygulanabilir).
- Sözleşmeye aykırılık: Sözleşmenin niteliğine göre değişken (genelde 10 yıl, bazı özel düzenlemelerde daha kısa).
- Sebepsiz zenginleşme: Öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlükârda 10 yıl.
Zamanaşımı, hukuki güvenlik için sıkı uygulanır; sürelerin kaçırılması talebin reddine yol açabilir.
İspat Yükü ve Yargısal Süreç
Kural olarak ispat yükü davacıdadır: Zararın varlığını, miktarını, kusuru ve illiyet bağını ortaya koymalıdır. Bilirkişi raporları, tıbbi kayıtlar, trafik tutanakları, finansal belgeler ve dijital deliller önemli rol oynar. Üst yargı mercileri, kararların hukuka uygunluk ve hakkaniyet denetimini yapar; benzer olaylar için yol gösterici içtihatlar oluşturur.
Örnek Hizmet Başlıkları (Özet)
- Maddi tazminat: İş/trafik kazaları, tedavi/gelir kaybı, destekten yoksun kalma
- Manevi tazminat: Kişilik haklarına saldırı, ağır bedensel zarar, boşanma nedeniyle manevi zarar
- Ceza ile bağlantılı zararlar: Haksız gözaltı/tutuklama, beden dokunulmazlığının ihlali
- Sözleşmeye aykırılık: Ayıplı/geciken ifa, ifa etmeme nedeniyle zarar
- Mobbing: İşyerinde sistematik psikolojik baskıdan doğan manevi zarar
- Ticari itibar ve dijital ihlaller: Şirket itibarının zedelenmesi, sosyal medya kaynaklı saldırılar
- Sebepsiz zenginleşme: Haksız edinimin iadesi
Son Söz
Tazminat hukuku, zararın kaynağını doğru saptayıp (haksız fiil–sözleşme–sebepsiz zenginleşme), kusur–zarar–illiyet üçlüsünü somut delillerle ortaya koymaya dayanır. Sağlam bir dosya için pratik yol haritası:
- Zararın belgelenmesi: Tedavi faturaları, gelir/kazanç kayıtları, ekspertiz–bilirkişi raporları, yazışmalar, tutanaklar.
- Zamanaşımı kontrolü: Öğrenme tarihleri ve mutlak süreler dikkate alınarak uygun talep türünün seçilmesi.
- Sorumluluk temeli: Haksız fiil mi, sözleşmeye aykırılık mı, sebepsiz zenginleşme mi—uygulanacak rejimin netleştirilmesi.
- İlliyet ve kusur analizi: Kusur oranları, katkı kusuru, kaçınılabilir zarar değerlendirmesi.
- Talep kalemleri: Maddi (tedavi, iş gücü/gelir kaybı, destekten yoksun kalma vb.), manevi tazminat, faiz başlangıcı ve yasal dayanak.
- Ön çözüm seçenekleri: İhtiyati tedbir/ihbar, sigorta başvuruları, uzlaşma–ibra şartlarının dikkatle incelenmesi.
Bu çerçeve, hem hak kaybını önlemeye hem de hakkaniyete uygun bir tazminatın belirlenmesine hizmet eder. Unutmayın: Her dosya kendine özgüdür; somut olayınıza uygun strateji ve delil planı için uzman bir hukukçudan destek almak en güvenli yoldur. Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık yerine geçmez.