Ceza yargılamasında deliller; maddi gerçeğe ulaşmak, eylemin suç oluşturup oluşturmadığını ve sanığın sorumluluğunu belirlemek için vazgeçilmez araçlardır. Türk sisteminde benimsenen vicdani delil anlayışı uyarınca, hukuka uygun elde edilmiş olmak koşuluyla “her şey delil olabilir”; ancak bu serbesti sınırsızlık demek değildir. Delilin hükme esas alınabilmesi için hukuka uygun elde edilmesi, güvenilir, akla yatkın, somut ve olayı temsil edici nitelikte olması gerekir. Anayasa m.38/6 ile CMK m.206/2-a, 217/2, 230/1-b ve 289/1-i hükümleri, hukuka aykırı delilin hükme dayanak olamayacağı ilkesini açıkça güvence altına alır.
1) Serbest Delil Sistemi ve Vicdani Kanaat
Vicdani delil sistemi, hâkime duruşmada ortaya konulan delilleri serbestçe tartma ve bir bütün olarak değerlendirme imkânı verir (CMK m.217/1).
- Delil serbestliği: Hukuka uygun yöntemle elde edilmek şartıyla her tür delil ileri sürülebilir.
- Takdir yetkisi: Hâkim, tüm delilleri birlikte tartarak vicdani kanaatine göre sonuca varır.
2) Delilin Toplanması ve Usule Bağlılık
Deliller soruşturma ve kovuşturma evrelerinde toplanır; tanık anlatımları, belge ve izler, fiziksel bulgular, ses-görüntü kayıtları ve dijital veriler gibi çok çeşitli kaynaklardan gelebilir.
- Hukuka uygunluk zorunluluğu: Usule aykırı yöntemlerle elde edilen delil, ortaya konulsa dahi reddedilir (CMK m.206/2-a).
- Yöntemlerin meşruiyeti: Arama, elkoyma, ifade alma, teknik-elektronik izleme gibi işlemler kanuni şartlara ve usul güvencelerine uygun yürütülmelidir.
3) Hukuka Aykırı Delil ve Sonuçları
Hukuka aykırı delil, elde edilme aşamasında kanunun öngördüğü usullere veya temel hak güvencelerine aykırılık içeren delildir.
- Anayasal ve yasal yasak: Anayasa m.38/6 ve CMK m.206/2-a, 217/2 gereğince bu tür deliller kullanılamaz.
- Mutlak bozma sebebi: Hükmün hukuka aykırı delile dayanması, CMK m.289/1-i uyarınca mutlak hukuka aykırılık doğurur.
Mahkemenin yükümlülüğü: Hâkim, delilin hukuka uygunluğunu re’sen denetler; aykırı delili dışlar ve gerekçede hangi delillerin esas alındığını, hangilerinin reddedildiğini açıkça gösterir (CMK m.230/1-b).
4) Hâkimin Rolü: Vicdani Kanaatin İnşası
Hâkim; delilin elde edilme biçimini, içeriğini, güvenirliğini ve olaya bağlantısını gözeterek ispatı değerlendirir. Delil serbestisi, kabul-ret kararının hukukilik ve isabet ölçütleriyle verilmesini gerektirir. Yargısal uygulama, ne kadar inandırıcı görünse de hukuka aykırı yolla elde edilmiş delilin hükme dayanak yapılamayacağını tutarlı biçimde vurgular.
5) Sonuç
Ceza muhakemesinde ispat; geniş delil yelpazesi ve hâkimin vicdani kanaati üzerine kurulu olmakla birlikte, hukuka uygunluk kırmızı çizgidir. Hukuka aykırı elde edilen delillerin tamamen dışlanması ve bu tutumun gerekçeli karara şeffaf biçimde yansıtılması, adil yargılanma ilkesinin zorunlu sonucudur.
⚖️ SSS — Kısa Yanıtlar
Delil türleri nelerdir?
- Somut/fizikî deliller: Eşya, iz, belge, dijital çıktılar vb.
- Beyan delilleri: Tanık, mağdur ve sanık ifadeleri.
- Bilirkişi delili: Uzman incelemesine dayalı rapor ve görüşler.
- Teknik/elektronik deliller: Ses-görüntü kayıtları, log-kayıtları, adli bilişim çıktıları.
Her şey delil olabilir mi?
Yalnızca hukuka uygun şekilde elde edilenler olabilir; aksi hâlde reddedilir.
Hâkim delilleri nasıl tartar?
Tüm delilleri birlikte değerlendirir; bağlantı, tutarlılık ve güvenirlik ölçütleriyle vicdani kanaatini oluşturur.
Usulsüz delil ortaya konulursa ne olur?
Mahkeme delili dışlar; hükmün dayanağı yapılması hâlinde bu, mutlak bozma nedenidir.
Gerekçede ne yazmalı?
Hangi delillerin esas alındığı, hangilerinin reddedildiği ve nedenleri açıkça belirtilmelidir.